विपश्यना के हो? सरल भाषामा परिचय
विपश्यना बुद्धको शिक्षाबाट आएको ध्यान हो, जसमा आफ्नै शरीर र मनलाई प्रतिक्रिया नगरी हेरिन्छ। यसको अर्थ, १० दिने निःशुल्क शिविर र नेपालका केन्द्रबारे।
Vipassana Nepal team · · 5 min read
विपश्यना बुद्धको शिक्षाबाट आएको ध्यान विधि हो। यसमा आफ्नै शरीर र मनमा जे भइरहेको छ, त्यसलाई प्रतिक्रिया नगरी ध्यान दिएर हेरिन्छ। नेपालमा यो प्रायः एस. एन. गोयन्काको परम्पराका १० दिने आवासीय शिविरमा सिकाइन्छ, र ती शिविर निःशुल्क हुन्छन्।
विपश्यना शब्दको अर्थ
"विपश्यना" पालि शब्द vipassanā बाट आएको हो। पालि थेरवाद बौद्ध धर्मग्रन्थको भाषा हो। पालि टेक्स्ट सोसाइटीको शब्दकोशअनुसार यो शब्द vi- (छुट्याएर, स्पष्ट रूपमा) र passati (हेर्नु) मिलेर बनेको हो, र यसको अर्थ भित्री दृष्टि वा अन्तर्दृष्टि हो। नेपाली र हिन्दीमा संस्कृत रूपअनुसार "विपश्यना" लेखिन्छ, पालिमा "विपस्सना"।
गोयन्काको परम्पराको आधिकारिक साइट dhamma.org ले विपश्यनाको अर्थ "वस्तुलाई जस्तो छ त्यस्तै देख्नु" भनेको छ। Access to Insight को शब्दकोशअनुसार यो अन्तर्दृष्टि भनेको शरीर र मनका घटनालाई तीन लक्षणका रूपमा देख्नु हो:
- सबै कुरा अनित्य छन्, बदलिइरहन्छन् (anicca);
- ती दुःख वा असन्तोषजनक छन् (dukkha);
- तीमध्ये कुनै पनि "म" वा "मेरो" होइन (anattā)।
विपश्यनामा के गरिन्छ?
सरल भाषामा भन्दा, साधक चुपचाप बस्छन् र आफ्नो सास, शरीरका संवेदना, भावना र विचारलाई निरन्तर हेर्छन्। उद्देश्य हेर्नु हो, प्रतिक्रिया गर्नु होइन। dhamma.org का अनुसार अभ्यासको सार शरीरभरिका संवेदनालाई हेर्दै तिनप्रति प्रतिक्रिया नगर्न सिक्नु र यसरी समता विकास गर्नु हो।
तर यसलाई सिकाउने तरिका परम्पराअनुसार फरक छ:
| परम्परा | कसरी सिकाइन्छ |
|---|---|
| एस. एन. गोयन्का (सयाजी ऊ बा खिनको परम्परा) | पहिले प्राकृतिक सासमा ध्यान (आनापान), अनि चौथो दिनदेखि शरीरभरिका संवेदनाको निरीक्षण |
| महासी सयाडो | बस्दा र हिँड्दा हुने अनुभवलाई मनमनै "नोट" गर्दै (नाम दिँदै) जाने विधि |
नेपालका धेरैजसो केन्द्र गोयन्काको परम्पराका हुन्। लुम्बिनीको पण्डिताराम जस्ता केही केन्द्रमा महासी परम्पराअनुसार सिकाइन्छ।
यो साइटले विधिहरूको परिचय मात्र दिन्छ, सिकाउँदैन। परम्पराहरू यो विधि शिविरमा शिक्षकबाटै सिक्न भन्छन्।
१० दिने शिविर कस्तो हुन्छ?
गोयन्काको परम्परामा विपश्यना सिक्न सुरुमा १० दिने आवासीय शिविर गर्नुपर्छ। dhamma.org का अनुसार परम्परागत रूपमा विपश्यना सात हप्ताको शिविरमा सिकाइन्थ्यो। पछि शिक्षकहरूले छोटो अवधि पनि परीक्षण गरे, र मन शान्त भई गहिरो अभ्यास गर्न १० दिनभन्दा कम समय पुग्दैन भन्ने निष्कर्षमा पुगे। आउने र जाने दिन जोड्दा शिविर जम्मा १२ दिनको हुन्छ।
दर्ता र नियम
शिविर सुरु हुने दिन (दिन ०) दर्ता र परिचय हुन्छ। मोबाइल, स्मार्टवाच र अन्य इलेक्ट्रोनिक उपकरण शिविर नसकिँदासम्म व्यवस्थापनलाई बुझाइन्छ। काठमाडौँको धम्म शृङ्ग मा भने दर्ता सहरको कार्यालयमा हुन्छ, र त्यहाँबाट बसमा केन्द्र पुगिन्छ।
अनुशासन संहिता (Code of Discipline) का मुख्य नियम यस्ता छन्:
- पाँच शील: प्राणी हत्या, चोरी, सबै प्रकारका यौन क्रियाकलाप, झुट बोल्ने र सबै नशालु पदार्थबाट टाढा रहने। पहिले शिविर गरिसकेका "पुराना साधक" ले थप तीन शील पनि पालन गर्छन्: मध्याह्नपछि खाना नखाने, मनोरञ्जन र शृङ्गारबाट टाढा रहने, र अग्लो वा विलासी ओछ्यान प्रयोग नगर्ने।
- आर्य मौन: शरीर, वचन र मनको मौन। अरू साधकसँग बोल्न, इसारा गर्न वा लेखेर कुरा गर्न पाइँदैन। आवश्यक परे शिक्षक र व्यवस्थापनसँग भने बोल्न सकिन्छ।
- छुट्टाछुट्टै बसाइ: पुरुष र महिला पूर्ण रूपमा छुट्टाछुट्टै बस्छन्।
- अरू अभ्यास बन्द: शिविरभरि पूजापाठ, मन्त्र जप, माला जप्ने र अरू ध्यान विधि रोकिन्छन्। संहिताअनुसार यो अरू विधिको निन्दा गर्न होइन, विपश्यनालाई शुद्ध रूपमा निष्पक्ष परीक्षण गर्ने मौका दिन हो।
दैनिक तालिका
बिहान ४ बजे उठ्ने घण्टी बज्छ र राति ९:३० बजे बत्ती निभ्छ। बीचमा खाना, विश्राम र प्रश्न सोध्ने समय हुन्छ। dhamma.org का अनुसार दिनमा करिब १० घण्टा ध्यान हुन्छ। हरेक साँझ ७ देखि ८:१५ सम्म गोयन्काको रेकर्ड गरिएको (भिडियो) प्रवचन हुन्छ। प्रवचन अङ्ग्रेजी वा हिन्दीमा छन्, र धेरै भाषामा अनुवाद उपलब्ध छ।
दिनदिनैको क्रम
| दिन | के हुन्छ |
|---|---|
| १ देखि ३ | ānāpāna: नाकबाट भित्र पस्ने र बाहिर निस्कने प्राकृतिक सासमा ध्यान, मन शान्त र एकाग्र पार्न |
| ४ | विपश्यना सिकाइन्छ: शरीरभरिका संवेदनालाई समतासाथ हेर्ने। यस दिनदेखि दिनका तीन सामूहिक ध्यानमा सकेसम्म नहल्लिई बस्ने प्रयास गरिन्छ |
| ५ देखि ९ | विपश्यनाकै अभ्यास, उही तालिकामा |
| १० | mettā (सबैप्रति मैत्री भावना) सिकाइन्छ; आर्य मौन सकिन्छ र साधकहरू एकअर्कासँग बोल्न पाउँछन् |
| ११ | बिहान शिविर सकिन्छ |
शिविर बीचमै छोड्नु हुँदैन। dhamma.org को प्रश्नोत्तरमा "शिविरको अन्त्यसम्म बस्नै पर्छ?" भन्ने प्रश्नको उत्तर "हो" छ। त्यसैले पूरै १२ दिन छुट्याउन सक्ने बेलामा मात्र आवेदन दिनुहोस्। दिनदिनैको पूरा विवरण The 10-day course (अङ्ग्रेजीमा) मा छ।
के शिविर निःशुल्क हो?
हो। गोयन्काको परम्परामा शिक्षा, खाना र बासको कुनै शुल्क लाग्दैन। सबै खर्च dāna (स्वेच्छिक दान) बाट चल्छ, र दान पनि कम्तीमा एउटा १० दिने शिविर पूरा गरिसकेका मानिसबाट मात्र लिइन्छ। पहिलो पटक आएका साधक पनि शिविरको अन्त्यमा चाहे भने दान दिन सक्छन्। रकम तोकिँदैन: आफ्नो इच्छा र क्षमताअनुसार दिइन्छ।
अनुशासन संहिताले यसको कारण बताउँछ: हरेक शिविर यसअघि लाभ पाएका साधकहरूको दानले चल्छ, र उनीहरू अरूले पनि त्यही लाभ पाऊन् भन्ने चाहन्छन्। शिक्षक र व्यवस्थापकले पनि कुनै पारिश्रमिक लिँदैनन्।
नेपालमा विपश्यना केन्द्रहरू
dhamma.org मा नेपालका सातै प्रदेशका गरी २० वटा केन्द्र सूचीकृत छन्। नेपालको पहिलो केन्द्र काठमाडौँको बूढानीलकण्ठस्थित धम्म शृङ्ग हो, जुन सन् १९८१ मा खुलेको थियो। लुम्बिनीमा धम्म जननी, पोखरामा धम्म पोखरा र चितवनमा धम्म चितवन जस्ता केन्द्र छन्। दुईवटा केन्द्र विशेष समूहका लागि हुन् (भिक्षुहरूका लागि धम्म आधार र नक्खु कारागारभित्रको धम्म आसय), र दुईवटा अझै निर्माणाधीन छन्।
सबै केन्द्रको सूची, ठेगाना र नक्सा नेपालका विपश्यना केन्द्रहरू पृष्ठमा छ। केन्द्र छान्ने, अनलाइन आवेदन दिने र भाषाबारे विस्तृत जानकारी How to join a Vipassana course in Nepal (अङ्ग्रेजीमा) लेखमा छ।
के विपश्यना धर्म हो?
यसको उत्तर परम्पराअनुसार फरक छ। dhamma.org का अनुसार विपश्यना बुद्धको शिक्षाको सार भए पनि धर्म होइन, जीवन जिउने कला हो। विभिन्न धर्म मान्ने र कुनै धर्म नमान्ने मानिसले पनि शिविर उपयोगी पाएका छन्।
तर शिविरको सुरुआत बौद्ध विधिबाटै हुन्छ। पहिलो साँझ साधकहरू बुद्ध, धम्म र संघको शरण लिन्छन् र शील ग्रहण गर्छन्। Vipassana Research Institute ले प्रकाशित गरेको प्रवचन सारांशअनुसार गोयन्काले दशौँ दिनको प्रवचनमा भनेका छन्: शरण लिनु भनेको एउटा सङ्गठित धर्म छोडेर अर्को धर्म अपनाउनु होइन।
सयाजी ऊ बा खिनको शिक्षा अगाडि बढाउने अर्को संस्था International Meditation Centre ले भने आफूले सिकाउने ध्यानलाई "बौद्ध विपश्यना ध्यान" भन्छ। परम्पराहरूका आ-आफ्ना उत्तर What is Vipassana? (अङ्ग्रेजीमा) मा छन्। यो साइटले कुनै परम्परालाई ठूलो वा सानो देखाउँदैन। "धम्म" शब्दको अर्थबारे What is Dhamma? (अङ्ग्रेजीमा) पढ्न सक्नुहुन्छ।
सुरु गर्न के गर्ने?
- अनुशासन संहिता पढ्नुहोस्। dhamma.org ले नियम ध्यान दिएर पढ्न र ती इमानदारीपूर्वक पालन गर्न सक्ने भए मात्र आवेदन दिन भन्छ।
- स्वास्थ्यबारे सोच्नुहोस्। dhamma.org का अनुसार विपश्यना उपचार वा थेरापी होइन, र गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएकालाई उनीहरू शिविर सिफारिस गर्दैनन्। मानसिक स्वास्थ्यको कुनै समस्या छ वा पहिले थियो भने आवेदनमा केन्द्रलाई खुलेर जानकारी दिनुहोस्, र आवश्यक परे डाक्टरसँग पनि सल्लाह लिनुहोस्।
- केन्द्र र मिति छान्नुहोस्। np.dhamma.org वा dhamma.org को तालिकाबाट मिति छानेर अनलाइन आवेदन दिनुहोस्। तालिका बदलिइरहन्छ, त्यसैले मिति सधैँ आधिकारिक साइटमै हेर्नुहोस्।
- चाहनुहुन्छ भने घरमै केही मिनेट बस्नुहोस्। शान्त भएर बस्ने समय नाप्न यो साइटको ध्यान टाइमर प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।
पहिलो शिविरअघि के ल्याउने र कसरी तयारी गर्ने भन्ने कुरा Before your first course (अङ्ग्रेजीमा) मा छ। आफ्नो नजिकको केन्द्र खोज्न नेपालका विपश्यना केन्द्रहरू बाट सुरु गर्नुहोस्। सबै केन्द्रको फोन, इमेल र वेबसाइट Vipassana centres in Nepal: phone numbers, emails and websites (अङ्ग्रेजीमा) मा छ। हिन्दीमा पढ्न: विपश्यना क्या है?
Sources
- Pali-English Dictionary: vipassanā, Pali Text Society, via Digital Dictionaries of South Asia
- Vipassana Meditation, dhamma.org
- Introduction to the Technique and Code of Discipline, dhamma.org
- Questions & Answers About the Technique of Vipassana Meditation, dhamma.org
- Course Glossary, dhamma.org
- The Discourse Summaries (S. N. Goenka, condensed by William Hart), Vipassana Research Institute
- Vipassana Centres in Nepal, np.dhamma.org
- Center Information: Dhamma Shringa, Nepal Vipassana Center
- Panditarama Lumbini International Vipassana Meditation Center, Panditarama Lumbini
- International Meditation Centre: home page, International Meditation Centre UK
- Glossary of Pali and Buddhist Terms, Access to Insight
